Meer weten? Bel 088 - 57 90 057

Nieuw onderzoek: integriteit bij gemeenten vraagt om blijvende aandacht

Nieuw onderzoek: integriteit bij gemeenten vraagt om blijvende aandacht

Gemeenten beschikken over gedragscodes, meldregelingen, trainingen en andere middelen om integer handelen te bevorderen. Maar worden die ook daadwerkelijk gebruikt in de dagelijkse praktijk? Uit een nieuw onderzoek dat de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) op 4 november 2026 publiceerde, blijkt dat daar nog winst te behalen valt. Vooral het regelmatig bespreken van integriteit, het gebruik van herkenbare praktijkdilemma’s en de rol van leidinggevenden verdienen aandacht.

Veel geregeld, maar hoe werkt het in de praktijk?

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Landelijk Overleg Gemeentelijke Arbeidsvoorwaarden (LOGA), in het kader van de Cao Gemeenten en Cao SGO 2025–2027. Onderzocht is welke middelen gemeenten gebruiken om ambtelijke integriteit te ondersteunen en hoe deze in de praktijk worden toegepast.

Hiervoor zijn vier gemeenten, een werknemersorganisatie en een toezichtsorgaan geïnterviewd. Daarnaast is gekeken naar bestaande wet- en regelgeving en beschikbare instrumenten. Het gaat om een inventariserend onderzoek en niet om een representatieve meting onder alle gemeenten. Toch geven de uitkomsten een interessant beeld.

De onderzochte gemeenten beschikken over het algemeen over een goede basis. Gedragscodes, de ambtseed, meldregelingen en verschillende vormen van training en bewustwording zijn aanwezig.

Het belangrijkste aandachtspunt zit volgens de onderzoekers dan ook niet in het ontbreken van middelen, maar in het gebruik ervan. Integriteit wordt nog niet overal structureel besproken en trainingen zijn regelmatig eenmalig en vooral gericht op kennisoverdracht.

Weten wat de regels zijn, is niet hetzelfde als integer handelen

Dat medewerkers bekend zijn met de gedragscode, betekent niet automatisch dat zij in iedere situatie weten wat ze moeten doen.

In het dagelijkse werk kunnen verschillende belangen en waarden tegenover elkaar staan. Denk aan een collega die informatie met je deelt die eigenlijk vertrouwelijk is. Een bekende die een beroep op je doet vanwege je functie. Of een situatie waarin je twijfelt of je een collega moet aanspreken op zijn gedrag.

Juist op die momenten komt het aan op het herkennen van een integriteitsvraagstuk en het maken van een zorgvuldige afweging.

Een van de geïnterviewde gemeenten geeft aan dat medewerkers vaak wel weten wat goed en fout is, maar het lastig kunnen vinden om daarnaar te handelen.

Het onderzoek benadrukt daarom het belang van het bespreken van herkenbare situaties, het gezamenlijk onderzoeken van dilemma’s en het regelmatig herhalen van die gesprekken.

Integriteit verdient een vaste plek in het werkoverleg

Een andere bevinding is dat integriteit niet overal structureel aan bod komt in functioneringsgesprekken en werkoverleggen, terwijl de Ambtenarenwet juist voorschrijft dat integriteit onderdeel moet uitmaken van het personeelsbeleid.

De onderzoekers adviseren dan ook om integriteit een vaste plek te geven in de gesprekscyclus. Tegelijkertijd waarschuwen ze voor het risico dat zo’n gesprek een formaliteit wordt.

Daar zit een belangrijk aandachtspunt. Want wanneer integriteit alleen een agendapunt is dat moet worden afgevinkt, ontstaat er niet vanzelf een inhoudelijk gesprek.

Het wordt interessanter wanneer medewerkers met elkaar bespreken welke situaties zij lastig vinden, welke keuzes ze zouden maken en waar zij in het dagelijkse werk tegenaan lopen.

Dat hoeft niet altijd in een aparte bijeenkomst. Ook tijdens een regulier werkoverleg kan een herkenbaar dilemma aanleiding zijn voor een goed gesprek.

De rol van leidinggevenden

Het onderzoek onderstreept ook de belangrijke rol van leidinggevenden. Zij hebben niet alleen een voorbeeldfunctie, maar bepalen mede hoeveel ruimte medewerkers ervaren om twijfels, dilemma’s en mogelijke misstanden te bespreken.

Die rol wordt nog niet overal voldoende ingevuld. Leidinggevenden worden bijvoorbeeld vooral aangestuurd op prestaties, terwijl het creëren van een veilige teamcultuur minder aandacht krijgt.

De onderzoekers adviseren daarom om leidinggevenden blijvend te ondersteunen, onder andere door herhaalde trainingen en het bespreken van praktijkcasussen.

Want medewerkers uitnodigen om dilemma’s te bespreken is één ding. Hoe je vervolgens als leidinggevende reageert op een kritische vraag, een afwijkende mening of een lastige situatie, is minstens zo belangrijk.

Van eenmalige aandacht naar een doorlopend gesprek

Een belangrijke aanbeveling uit het onderzoek is dat integriteit voortdurende aandacht vraagt. Niet alleen wanneer er een incident heeft plaatsgevonden, maar juist ook wanneer er weinig aan de hand lijkt te zijn.

Dat herkennen we uit onze praktijk. Tijdens een bijeenkomst ontstaan vaak waardevolle gesprekken. Medewerkers ontdekken dat collega’s anders naar dezelfde situatie kijken, stellen vragen en worden zich bewuster van de keuzes die zij dagelijks maken.

Maar na een workshop gaat het gewone werk weer verder. Zonder vervolg bestaat het risico dat integriteit opnieuw naar de achtergrond verdwijnt.

Het onderzoek wijst daarnaast op een ander aandachtspunt. Gemeenten hebben niet altijd goed zicht op de werking van hun integriteitsinstrumenten. Er worden trainingen en andere activiteiten georganiseerd, maar wat leveren die op? Welke vraagstukken spelen onder medewerkers? En waar vraagt integriteit extra aandacht?

Het gaat dus niet alleen om het regelmatig bespreken van integriteit, maar ook om inzicht krijgen in wat er binnen de organisatie leeft, zodat je weet waar aandacht nodig is en daar gericht op kunt inspelen.

Structureel aandacht én inzicht in wat er leeft

Vanuit die gedachte hebben we bij Integriteit.nl het meerjarig Integriteitsprogramma ontwikkeld. Het programma helpt organisaties om integriteit structureel onder de aandacht te brengen en tegelijkertijd meer grip te krijgen op de integriteitsvraagstukken die binnen de organisatie spelen.

Met een organisatiebrede Online Dilemmatraining en de Dilemmadialoog binnen teams gaan medewerkers aan de hand van herkenbare situaties met elkaar in gesprek. Actuele Dilemmaprikkels zorgen ervoor dat integriteit ook tussen deze momenten door aandacht krijgt.

Tegelijkertijd biedt het programma inzicht in wat er binnen de organisatie leeft. Via rapportage en het Dilemma Dashboard wordt zichtbaar hoe medewerkers tegen integriteitsvraagstukken aankijken, welke verschillen er zijn en welke onderwerpen mogelijk extra aandacht verdienen.

Doordat het programma meerdere jaren loopt en metingen jaarlijks worden herhaald, worden ook veranderingen door de jaren heen zichtbaar. Ontwikkelt het integriteitsbewustzijn zich? Veranderen de afwegingen die medewerkers maken? En op welke onderwerpen blijft aandacht nodig? Deze inzichten helpen organisaties om ontwikkelingen te volgen, signalen vroegtijdig te herkennen en de aanpak waar nodig bij te stellen.

Daarmee sluit het programma aan bij twee belangrijke aandachtspunten uit het onderzoek: integriteit blijvend onder de aandacht brengen én beter zicht krijgen op wat de inspanningen opleveren en waar verdere aandacht nodig is.

Meer weten over ons Integriteitsprogramma?

Ontdek hoe we organisaties helpen om integer handelen structureel bespreekbaar te maken, ontwikkelingen te volgen en gericht te werken aan integriteitsbewustzijn. Lees hier meer over het programma.

Op de hoogte blijven?

Meld u aan voor de nieuwsbrief!

Hoe wij u kunnen helpen met integriteit?

Vraag hier onze digitale brochure aan.

150 150 Kas Van

Inschrijven voor de nieuwsbrief van Integriteit.nl